خلفا و ضريح كاظمين طعمهء حريق شد ، ولى بغداد از انهدام كامل نجات يافت . احتمالا فتوايى كه به زور از علما گرفته شد ، مبنى بر آنكه كافر عادل بهتر از امام غير عادل است ، به اين امر كمك كرد . « 1 » هلاكو خان قبل از رفتن از بغداد دستور مرمّت بعضى از ساختمانهاى عمومى را صادر كرد . ناظر وقف ، جامع الخلفا را تجديد بنا كرد و مراقب بود كه مدارس و رباطها دوباره گشوده شود . بغداد دوباره از هر لحاظ به صورت يك مركز ايالت درآمد . « 2 » در دوران وزارت خاندان جوينى ( عطاملك جوينى ) منارهء جامع الخلفا ، بازار نظاميه بغداد و مستنصريه از نو ساخته شد . « 3 » سياست ايلخانان مغول منجر به آشوبهايى بر ضد غير مسلمانان شد ، گاهى ايلخانان از عيسويان حمايت مىكردند و آنان را از جزيه معاف مىداشتند و كليساها و مدارسى براى آنها بنا مىكردند . در زمان ارغون خان مغول ( 683 - 690 ) يهوديان به سبب وجود سعد الدوله ، وزير يهودى ايلخان ، مقامى ارجمند يافتند ؛ زيرا وى برادر خود را به حكومت بغداد گماشت . در سال 690 سعد الدوله به قتل رسيد و عوام بغداد به جان يهوديان افتادند . در زمان غازان خان ( محمود ) غير مسلمانان از لحاظ اختلاف لباس ، برقرارى مجدّد ماليات سرانه و برخورد عوام با آنان در عذاب بودند و بسيارى از آنها به آيين اسلام درآمدند . « 4 » صاحب مراصد الاطلاع كه در دوران ايلخانان به سر مىبرده ، در وصف بغداد مىنويسد : از مغرب بغداد جز چند محلّه جدا افتاده از يكديگر چيزى باقى نمانده است كه پرجمعيت‌ترين آنها كرخ است . وى به محلّهء قريّه ، محلهء پرجمعيت رمّليّة ، بازار دار الرقيق ، دار القزّ ، كه در آنجا كاغذ مىساختند و باب محوّل ، كه شبيه دهكده‌اى دورافتاده بوده ، اشاره مىكند . « 5 » همين مؤلف از بيمارستان عضدى ياد مىكند و مىنويسد كه از محلّه‌هاى حريم الطاهرى ، نهر طابق و قطيعه اثرى برجاى نمانده است و محلهء توثه به دهكدهء دورافتاده‌اى شباهت دارد . « 6 » حمد الله مستوفى گويد : غرب بغداد [ در زمان او ] كرخ نام

--> ( 1 ) . بغداد ؛ ص 42 . ( 2 ) . همان ؛ ص 42 - 43 . ( 3 ) . الحوادث الجامعة ؛ ص 371 . ( 4 ) . همان ؛ ص 354 ، 465 و 466 و بغداد ؛ ص 44 . ( 5 ) . مراصد الاطلاع ؛ ج 1 ، ص 209 و 146 و ج 2 ، ص 505 و 507 و ج 3 ، ص 1156 . ( 6 ) . بغداد ؛ ص 45 .